Kelimeny należące do rumuńskich Wewnętrznych Karpat Wschodnich, to góry pod wieloma względami niezwykłe. Głównie za sprawą wulkanizmu, jaki szalał tutaj 11-7 milionów lat temu. Są one częścią karpackiego pasa wulkanicznego, ciągnącego się od gór Wyhorlat na Słowacji, przez ukraińskie Zakarpacie aż po rumuńskie pasma Calimani-Ghurgiu-Harghita. Swoisty „karpacki pierścień ognia”.

Wulkaniczna geneza powstania tych gór ma swoje odzwierciedlenie w wyglądzie grzbietu głównego: najwyższy szczyt Pietros Kelimeński (2100m) znajduje się dziś na krawędzi ogromnej kaldery – przy odrobinie wyobraźni, wędrując zobaczymy z jednej strony urwisko ogromnego krateru, z drugiej łagodnie opadające stoki wulkanu. Strome, zacienione północno-wschodnie zbocza grzbietu głównego, mieściły także lodowce. Zniknęły wraz z końcem ostatniego zlodowacenia 12-10 tysięcy lat temu.

Innym następstwem wulkanicznej genezy gór Kelimeńskich jest występowanie złóż siarki rodzimej. Jej obecność potwierdzono już w połowie XIX wieku, ale dopiero w 1969 roku rozpoczęto wydobycie na skalę przemysłową. Rumuńskie władze założyły potężną kopalnie odkrywkową (opary siarki są trujące) na stokach góry Negoi Romanesc. W szczycie eksploatacji pracowało tutaj do 8 tysięcy osób. Ze względu na niską zawartość rudy siarki i słabą opłacalność – kopalnię ostatecznie zamknięto w 1997 roku. Dziś można ją zwiedzać, a droga do niej z miejscowości Gura Haitii jest sporym ułatwieniem w dostępie do centrum masywu Kelimenów. Oficjalnie zamknięta dla ruchu publicznego, ale jednak używana. Zresztą po kilku kilometrach na drodze tej natkniemy się na punkt poboru opłat za wstęp do parku narodowego.

Dobrą miejscowością startową jest wspomniana Gura Haitii. Znajdziemy tu kilka obiektów noclegowych a miejscowość wcześniej także sklepy i bankomat. Bezpośrednio z osady możemy także ruszyć na inny ciekawy szlak – w stronę 12 Apostołów. To grupa turni skalnych na bocznym grzbiecie gór Kelimeńskich. Skały to wulkaniczne andezyty, mało odporne na procesy erozyjne, dzięki czemu czas, wiatr, deszcz i mróz nadał im fantazyjne formy. Noszą nazwy Nefretete, Mikołaj, Sfinx. Przed wiekami skalny amfiteatr tworzący częsć skał 12 Apostołów (rum. Doisprezece Apostoli) był używany w celach obrzędowych. Po dziś dzień miejscowa ludność odbywa coroczną wycieczkę 29 czerwca, by uczcić pamięć ludzi zaklętych w kamienie.

Droga w stronę Apostołów wiedzie ścieżką dydaktyczną mówiącą o pasterstwie i budowie geologicznej tych gór. Wypas jest tutaj nadal prowadzony w sezonie wiosenno-letnim, a szlak wiedzie bezpośredniej bliskości szałasów, więc należy spodziewać się interwencji agresywnych psów pasterskich.

Kelimeny wywarły na mnie duże wrażenie. Jesienna pustka – w ciągu 2 dni nie spotkałem żadnego turysty, niezwykły krajobraz z rudo-brązową hałdą kopalni pośrodku kaldery wygasłego wulkanu i bezkresne widoki sięgające ośnieżonych gór Rodniańskich na północy. Piękna żółć „samorodków” siarki i para kruków kołująca nad samotnymi skałami.

Komovi, jak nazywa się to pasmo, to niewielki masyw w kształcie podkowy, położony w północno-wschodniej Czarnogórze, przy granicy z Albanią. Składa się w zasadzie z trzech szczytów przekraczających znacznie 2000 m i otaczających rozległą polodowcową dolinę. Na rozgrzewkę, czekając aż ustąpią poranne mgły, ruszyłem w stronę szczytu Kom Vasojevićki 2461 m. Nocleg znalazłem nieco ponad główna drogą Andrijevica – Kolasin, w prywatnym pensjonacie. Po tygodniu mieszkania na wyprawie w warunkach spartańskich, ciepły prysznic, łóżko i domowe jedzenie dobrze mi zrobiły.

Komovi są świetnie dostępne, samochodem dojechać można na wysokość ok 1750 m. Szlak jest niezbyt trudny, ale prowadzi stromym terenem – upadek może zakończyć się tragicznie. Po drodze otwierają się wspaniałe widoki na pozostałe dwa szczyty masywu. Droga w stronę najwyższego z trójcy, Kom Kučki 2487 m, wiedzie w górę doliny pieknie wyrzeźbionej przez lodowiec. Patrząc na nią z góry możemy dostrzec wyraźne ślady ostatniego etapu lodowego życia, czyli porośnięte kosodrzewiną, poprzeczne garby lodowca gruzowego.

Trawersując ogromne,strome piarżyska – wychodzimy na przełęcz Provuša, stąd w prawo w górę na grań szczytową Koma Kuckiego. Końcowy odcinek szlaku, w rejonie szczytu jest trudny, eksponowany i nieco niebezpieczny. Na pewno przyda się kask, kruszyzna jest wszechobecna, musimy też pokonać 2-3 prożki.

Widoki w pełni rekompensują trudy. Na horyzoncie w każdym z kierunków góry. Na południowym wschodzie moje ukochane Góry Przeklęte, na zachodzie Moracka Planina, Maganik i Sinjajevina, w oddali widać nawet Durmitor.

Schodzę do samochodu, podziwiając kilkusetletnie okazy sosny rumelijskiej. W góry Komovi na pewno wrócę, pozostały mi odwiedziny ostatnie z trójki Koma Ljevorečkiego. Wspaniałe góry, jedne z piękniejszych jakie widziałem, a jednocześnie obszarowo tak małe. Czarnogórska perła.

Retezat bardzo wcześnie, bo już w 1935 r, jako pierwszy w Rumunii, objęty został ochroną w formie parku narodowego, chroniącego siedliska wysokogórskie. Sama nazwa bierze się od wierzchołka szczytu Retezat, który w języku rumuńskim oznacza „ścięty” i taki w rzeczywistości jest. Legenda mówi o walce olbrzymów w tych górach, podczas której szczyt Retezatu został ścięty mieczem.

Aby dostać się do wnętrza gór, musimy kierować się na Devę, później Hunedoarę (warto zobaczyć zamek Macieja Korwina). Następnie Hateg i jeśli chcemy wybrać się w część północną pasma to albo parking na końcu drogi do Carnic, albo ośrodek narciarski Rausor.

Chcąc odwiedzić południową część pasma, jedziemy drogą do zbiornika zaporowego Gura Apelor i dalej, drogą gruntową w stronę Poiana Pelegi. Znajduje się tam spory plac, gdzie można zostawić samochód (lub w nim spać). Z uwagi na obecność wielu niedźwiedzi w tych okolicach, zadbajmy, by nie zostawiać w samochodzie niczego co mogło by je zachęcić do włamania.

Droga na najwyższą w tych górach Peleagę (2509 m.) z Poiana Peleagi, wiedzie przez malownicze jezioro Bucura (rum. „radość”) przy którym znajduje się schron i dyżurka Salvamontu. W miarę czasu, sił i pogody możemy zaplanować pętlę przez Papusę, lub kolejną „radość” czyli szczyt Bucura I .

Droga na szczyt Retezat, po północnej stronie grani głównej, z Carnic, prowadzi nas przez schronisko Cabana Pietrele, coraz wyżej przez świerkowe lasy, piętro kosodrzewiny, aż po owiane górskim wiatrem granitowe gołoborza na grzbiecie Retezatu.

Jeśli miałbym do czegoś porównać krajobraz i charakter Retezatu, to chyba najbliżej mu będzie do słowackich Tatr Zachodnich. Odwiedzając to pasmo pod koniec września, w ciągu 2 dni spotkałem tylko dwoje turystów. Niskie chmury pędzone lodowatym wiatrem potęgowały poczucie osamotnienia. Zimna krystaliczna woda w górskich strumieniach oczyszczała ciało i duszę a suche, złociste trawy zapowiadały nadejście tego co nieuchronne – zimy.

U stóp wschodnich, ostro ściętych zboczy Bucegi, wzdłuż ważnej drogi łączącej Bukareszt z Braszowem ulokowały się kurorty Busteni i Sinaia. Z Busteni możemy wyjechać do wnętrza gór kolejką linową – polecam, robi wrażenie gdy w kilka chwil pokonujemy 1100 m przewyższenia podziwiając pionowe urwiska Caraiman, zaś kilka kilometrów za Sinaia zaczyna się droga zwana Transbucegi – prowadząca serpentynami do wnętrza gór – dużej doliny Lalomita, tam się skierowałem tym razem.

Jak w całej Rumuni, należy pamiętać o obecności niedźwiedzi. W górach Bucegi, ze względu na dużą ilość turystów, są one mocno zsynantropizowane, co oznacza że nie boją się ludzi. W lipcu 2024 doszło do ataku, w wyniku którego śmierć poniosła jedna osoba.

Zaczynając spod stacji ratowników Salvamont Bucegi wyruszyłem szlakiem w górę doliny. Piękna październikowa pogoda i górska jesień w pełni: mozaika odcieni zółci i czerwieni.

Piękna w swym kształcie skała zamykająca dolinę – Macetul Tucesc, czyli Turecki Meczet. Góry Bucegi mają ciekawą budowę geomorfologiczną, na krystalicznym trzonie zalegają warstwy skał osadowych, wapieni ale także zlepieńców i grysu objawiających się w będących ikoną tych gór skałach Babele czy słynnym Sfinxie.

Droga prowadzi mnie na szczyt najwyższego w tych górach Omu 2505 m n.p.m. i do małego schroniska przytulonego do skał na wierzchołku.

Piękne widoki na wielką dolinę Gaura i górującą nad nią Scarę.

Dalsza droga prowadzi mnie w stronę Cabany Babele i słynnych skał zlepieńcowych. Byłem tu już kilka lat wcześniej i o ile widok Sfinxa na żywo wart jest zachodu, o tyle całe schronisko i otoczenie robi nieco odpychające wrażenie.

Po zejściu do doliny, warto zjechać kawałek w bok i odwiedzić udostępnioną jaskinię Lalomitei (można płacić kartą), zwłaszcza jej dalsze partie mogą się podobać – duże sale pełne stalaktytów i stalagmitów.

Nazwa Korab jest słowiańskiego pochodzenia i odnosi się do imienia boga mórz, wyznawanego przez lokalne plemiona przed ich chrystianizacją. W rejon najwyższego szczytu możemy dostać się z macedońskiej strony, znad jeziora Mawrowo, przez Mawrowi Anovi, Trnice, Nichpur do strażnicy granicznej Strezimir, gdzie zostawiamy samochód. Końcowy odcinek drogi jest w złym stanie. Aby wejść na Golem Korab nie są już potrzebne zezwolenia. Inną możliwością jest wejście od albańskiej strony z miejscowości Radmire.

Na szlaku nie ma sensownych źródeł wody, a jeśli są, to nie warto z nich korzystać ze względu na możliwe zanieczyszczenie – w górach prowadzona jest gospodarka pasterska. Co sprowadza na nas ryzyko spotkania z psami pasterskimi, lokalnej wyjątkowo agresywnej i niebezpiecznej rasy Sarplaniniac. Na te psy należy naprawdę uważać i lepiej nie poruszać się w pojedynkę i nie zbliżać do stad.

Szlak na szczyt jest dość dobrze wydeptaną ścieżką, a po drodze podziwiać będziemy mogli rozległe panoramy otaczających nas gór, oraz cuda natury w postaci Terra Rossa – zabarwionej na intensywnie czerwony kolor ziemi (powstałej ze zerodowanych skał wapiennych z dużą domieszką związków żelaza)

Tu widok na dolinę prowadzącą w stronę Wodospadu Korab. Szlak najpierw prowadzi tuż ponad lasem, później schodzi w dolinę.

Sam wierzchołek wieńczy wątpliwej urody triangul. Za to widoki wynagradzają trud wędrówki: Sharr Planina na północnym wschodzie, góry Bistra na południu, Saluńska Glava daleko na wschodzie i albańskie pasma na zachodzie i północy. Droga od Strezimiru na szczyt powinna zająć ok 4-5 godziny, a wracać będziemy tą samą trasą.

Piatra Craiului, choć same w sobie nie duże, są niezwykle spektakularne. Wędrówka przepaścistą granią, z rozległymi widokami na sąsiednie pasma ( w tym także Fogarasze), chwilami także momenty wspinaczkowe, monumentalny wąwóz Cheile Zărneştilor, bogata flora wapiennych gór – sprawiają, że wielu Rumunów uważa te góry za najpiękniejsze w ich kraju.

Góry te, sprawny turysta, możne zwiedzić trasą w formie pętli zaczynając u wylotu wąwozu Zărneştilor, przez schronisko Cabana Curmătura, na grań i przez najwyższy szczyt La Om (2238m n.p.m.) schodząc przez Poiana cu Totem do wąwozu Zarnesti. Nie polecam przejścia przez wąwóz Cheile Pisicii, szlak jest trudny, pełen powalonych drzew- łatwo o kontuzję.

W górach mamy kilka możliwości noclegu, piękne schronisko Curmătura, chatka Refugiul Grind pod szczytem La Om, typowo rumuńska „kopuła” na samej grani na szczycie Ascutit. lub kolejna kopuła Refugiul Diana po północno-zachodniej stronie pasma.

Pasmo jest wyjątkowo piękne, oferuje wspaniałe widoki, ale nie należy go lekceważyć- w złej pogodzie, zdecydowanie nie należy się wybierać powyżej lasu, szczytowa grań choć w dobrych warunkach łatwa, w złej pogodzie może być śmiertelnie niebezpieczna.

Treskavica jest pasmem położonym relatywnie blisko Sarajewa na południe od niego. Na zachodzie sąsiadują, przez dolinę rzeki Ljuta, z górami Vysocica, na południe za miastem Kalinovik wznosi się Zelonogora, na północny zachód zaś Bjelasnica. Najwyższym szczytem jest Mala Caba (2087m. n.p.m.) zwana też Đokin toranj lub
Pakliješ (w końcu to Bośnia, kraj 3 narodów). Spotkamy tu także 5 jezior: Veliko jezero, Crno jezero, Platno i Bijelo i moje ulubione Gvozno Jezero.

Treskavica ma opinię najbardziej zaminowanego pasma górskiego w Bośni i chyba jest w tym sporo prawdy. Nigdzie nie spotkałem tylu pozostałości w postaci szczątków granatów moździerzowych, również mapy zaminowania ( tu polecam aplikację BH Mine Suspected Areas BHMAC), pokazują dużo terenu potencjalnie niebezpiecznego. Zdecydowanie nie zaleca się schodzenia ze znakowanych i uczęszczanych szlaków.

Dobrym punktem startu jest Turovi, mała wioska nad kanionem Żeleźnicy (piękny wodospad), możemy ruszyć wprost z wioski, lub mając nieco bardziej terenowy samochód, wyjechać szutrową drogą wyżej. Droga jest używana przez duże pojazdy ze zrywką drzewa, trzeba to mieć na uwadze. Po drodze miniemy schronisko Runolist, a nad samym Velikim Jezerem także znajduje się mała chatka biwakowa.

Aby poznać południową część pasma z pięknym Jeziorem Gvozno i górującymi nad nim Velkim i Malym Treskavacem, musimy pojechać trochę dalej za Turowo, drogą na Kalinovik i za drogowskazem, na pięknym krasowym płaskowyżu, skręcić w szutrową drogę którą po kilkunastu kilometrach, mijając bogomilską nekropolię Stećci (więcej o Bogomiłach i Stećci) dojedziemy do chatki myśliwskiej. Tam należy rozpocząć wycieczkę pieszą.

Widoki ze szczytów Treskavicy są powalające. Najbliżej, na zachodzie piekna panorama Vysocicy, na północ od niej widzimy Bjelasnicę a w przeciwnym kierunku Maglić i przy dobrej widoczności, oddalony o 60 km Durmitor. W górach tych znajdziemy także 2 via ferraty : „Treskavica” ( pod drodze z Turovi nad Veliko Jezero) i sporo krótsza „Mala Orlica”.

Treskavica jest nieco zapomniana, ale może to i lepiej, tłumów tutaj nie spotkamy. Tylko spokój górskich jezior i rozległe widoki ponad księżycowym krajobrazem krasu.

Mowa o miejscowości Lukomir. Jest to typowa osada pasterska, malowniczo położona w rozległej dolinie, przy samej krawędzi nad ośmiuset metrowymi ścianami kanionu Rakitnicy. Złożona z kilkudziesięciu kamiennych domostw, meczetu, cmentarza i 2-3 knajp dla turystów.

Dojechać do Lukomiru można od drogi Sarajewo-Tusila, droga na początku asfaltowa, po chwili zamienia się w dość dobrej jakości drogę szutrową. Zimą droga ta jest nieutrzymywana, pokryta śniegiem, mieszkańcy przenoszą się wtedy do niżej położonych wiosek.

Lukomir, mimo iż jest tylko zwykłą osadą pasterską, jest popularnym celem wycieczek, szczególnie latem i w weekendy. Droga wiodąca do wsi, umożliwia rozpoczęcie wędrówki na któryś z okolicznych wierzchołków. Można też dostać się tutaj szlakiem prowadzącym nad kanionem Rakitnicy z wioski Umoljani

Bośniackie pasmo Vysocicy odwiedziłem jak dotąd dwukrotnie, zimą na nartach skiturowych i późnym latem. W obu porach roku, jako punkt startowy można przyjąć miejscowość Tusila. Znajduje się tam schronisko/pensjonat Planiniarski Dom Vrela, gdzie zjemy i zanocujemy. Latem w głąb masywu prowadzi asfaltowa droga do miejscowości Luka i dalej na południe – zimą nie utrzymywana i nieprzejezdna.

Vysocica jest niedużym, ale bardzo urokliwym pasmem położonym ok 50 km na południe od Sarajewa. Jej granicę z każdej strony wyznaczają rzeki: od wschodu Ljuta odgradza od pasma Treskavicy, od południa i zachodu (i pasma Prenji) Neretva, a od północy głęboki i długi kanion Rakitnicy oddziela Vysocice od „olimpijskiego” masywu Bjelasnicy.

Najwyższym szczytem jest Dżamija 1967 m n.p.m. a wiele szczytów mieści się w przedziale 1500 -1900 m. Góry mają częściowo charakter łagodnych trawiastych zboczy a częściowo skalnych rumowisk, ale znajdziemy tu też wąskie skalne granie jak pomiędzy Subarem a Vito.

Zbudowane z wapieni – znajdziemy tu typowe elementy krasu jak żłobki krasowe wyrzeźbione przez wodę, czy jaskinie. Co za tym idzie, nie znajdziemy tu wielu źródeł wody, trzeba odpowiedni zapas zabrać ze sobą.

W głębi gór znajduje się ogólnodostępny komfortowy schron „Bivac Zoran Simić” w którym zmieści się do 8 osób. W jego pobliżu znajdziemy pozostałości cmentarza.

W dolinie Velika Jezera ( wiosną zbiera się tu woda z topniejącego śniegu), oraz w kilku innych miejscach, znajdziemy monumentalne, średniowieczne nagrobki Bogomilców – Stecci.

Góry Vysocica są latem użytkowane pastersko, u stóp Dżamiji znajdują się katuny (osady) pasterskie, stąd należy zachować ostrożność i spodziewać się obecności psów pasterskich.

Zelenogora leży naprzeciwko najwyższego w Bośni Maglicia (2386m), na północny zachód od niego, oddzielona głęboką doliną rzeki Sutjeska. Razem z granicznym pasmem Maglicia, Zelenogora tworzy Park Narodowy Sutjeska, najstarszy w Bośni, utworzony w 1965 roku.

Od południa i zachodu granicę wyznacza Neretwa, zaś na północy pasmo opada do miejscowości Kalinovik i drogi łączącej Konjic i Foce.

Najwyższym szczytem jest Bregoc / Velika Lelija (2032 m), a kilkadziesiąt szczytów przekracza 1700 m. Góry zbudowane są z wapieni, stąd nie spotkamy tu wielu źródeł wody, co prawda znajdują się tu malownicze jeziora, w tym największe Stirinsko Jezero ( i 5 innych) ale zapas wody lepiej zabrać ze sobą.

Z wapiennymi skałami wiążą się również charakterystyczne formy, tworzone przez wody opadowe, wymywające powierzchnie skał (proces krasowienia).

Przez środek masywu prowadzi droga R-434 o szutrowej nawierzchni. Można się nią dostać do serca masywu, łatwiej i szybciej od północy, trudniej i dłużej od południa. Lepiej mieć pojazd o nico wyższym zawieszeniu, woda potrafi wymywać koleiny w drodze.

Zelenogora w lipcu, pokazała nam pełnię krótkiego górskiego lata – dywany rdestu, niezliczone storczyki i inne górskie kwiecie.

W pobliżu Stirinskiego Jezera, jak w wielu górach Bośni I Harcegowiny, znajdziemy średniowieczne nagrobki Stecci

Malowniczy szczyt Stog, wyrastający z morza zieleni, czyni krajobraz Zelenogory bajkowym. Na pewno będę chciał tu wrócić.