Odwiedzając w listopadzie góry Treskavica (skądinąd do dziś najbardziej zaminowane pasmo BiH), patrzyłem na potężne leje krasowe, a nawet odnalazłem jeden otwór, znajdujący się 10 m od szlaku.

Postanowiłem że tak dalej być nie może i trzeba temat w końcu ruszyć. Zacząłem od kwerendy informacji jakie znaleźć można w internecie. Okazało się że owszem działają tutaj Włosi, ale rzadko, w wywierzyskach nurkowali też Francuzi, Chorwaci działają czasem w zachodniej części kraju. Tyle. Jednak udało mi się znaleźć kontakt do lokalnego grotołaza z Sarajewa, napisałem krótką wiadomość i oto pod koniec grudnia, w ciężkim opadzie śniegu zmierzaliśmy razem do jaskini Cavljak, znajdującej się na jednej z gór otaczających wianuszkiem Sarajewo.

Otwór jaskini znajduje się na wysokości 1200 m, w rozpadlinie na zboczu, ok 25m od drogi. Nieopodal znajduje się „schronisko”, serwujące świetną kawę po bośniacku.

Jaskinia jest znana od dawna, jak udało nam się ustalić, już w latach 80 XX wieku była eksplorowana przez Serbów z Belgradu (podobnie jak wiele innych jaskiń byłej Jugosławii, które dziś są „reeksplorowane” bo wiedza o nich i plany zaginęły w pożodze dziejowej). Obita, choć standard obicia jest typowy – brak bezpiecznych dojść do zjazdów, pordzewiałe łańcuszki zamiast plakietek. Nie istniał też plan ani szkic techniczny, stąd nie wiadomo było jakie i ile lin zabrać.

Podczas pierwszej wizyty, doszliśmy na krawędź 40 metrowej studni, właściwie sali o 30-40 metrowej średnicy, oraz zwiedziliśmy górne partie jaskini. Wiadomym dla mnie było, że muszę tu wrócić, zjechać „do dna” i stworzyć plan, przekrój, szkic.

3 tygodnie później, zaopatrzony w 300 m lin z klubowego magazynu, Distox, wiertarkę i kotwy, zameldowałem się znów pod otworem. W ciągu 2 dni, rozdzielonych wycieczkami narciarskimi w górach centralnej Bośni, doszliśmy do syfonu kończącego znane partie jaskini, na -243m. Poprawiliśmy też obicie, czyniąc je nieco bardziej cywilizowanym, oraz skartowaliśmy ciąg główny.

Jaskinia nadal zachęca do odwiedzin, ponieważ do eksploracji pozostały 3-4 ciągi na górnych piętrach jaskini, a jeden z ciągów bocznych- meander przechodzący w studnię – nie puścił ze względu na dużą ilość lejącej się nią wody, może latem warto tam zajrzeć. Wszystkie te boczne odnogi trzeba też będzie skartować i dołączyć do już istniejącego planu.

Jest tam co robić na kolejne 2-3 dni. Jaskinia w górnej części ma raczej myty charakter, płynie w niej trochę wody, szata naciekowa jest, może nie spektakularna, ale jest. Jest też spore zawalisko w jednej z sal. Poza interesującą pracą w jaskini, być może głównym pożytkiem z tych wyjazdów było nawiązanie znajomości i współpracy ze środowiskiem bośniackich grotołazów i służbą ratownictwa górskiego z Sarajewa.

Jest pomysł na kolejne wyjazdy, w tym do najgłębszej jaskini Bośni (- 653 m Nevidna Voda) oraz na typową eksplorację w górach Vysocica i Treskavica. Zapewne jesienią.

Położone w centralnej Bośni, bezpośrednio nad miastem Travnik, które samo w sobie warte jest odwiedzin ze względu na XV wieczną twierdzę górująca nad miastem i piękny meczet Sulejmaniego, zwany „Kolorowym Meczetem” – drugi taki znajdziemy dopiero w macedońskim Tetowie.

Góry, choć obrywają się stromymi skałami od strony miasta, mają charakter raczej łagodnych wzniesień i wzgórz. Najwyższym jest Paljenik o wysokości 1933m na którego wierzchołku posadowiona jest wieża przekaźnikowa. Nie znajdziemy więc tutaj zbyt wielu emocjonujących zjazdów, ale do spokojnego pokonywania górskich przestrzeni na nartach nadaje się świetnie.

Podczas mojej wizyty, śniegu nie było dużo. Było wystarczająco, żeby wykonać przyjemną kilkunasto-kilometrową turę z wejściem na Paljenik i Vlaską Gromilę. Pogoda dopisała, dzięki inwersji, doliny i miasto Trawnik ukryte były pod chmurami, gdy ja cieszyłem się promieniami słońca.

Nazwa Vlasić, pochodzi od Wlachów, czyli Wołochów. Do dziś tereny te są wykorzystywane pastersko w letniej porze roku. Produkuje się tutaj słynny Travnicki ser owczy.

Dobry dojazd, nawet zimą dzięki działającemu w Babanovac ośrodkowi sportów zimowych- z Travnika wjeżdżamy pod górę przez Ovcarevo.

Bliskość samochodu, bezpieczne, łagodne zbocza i piękna pogoda- sprawiły, że pozwoliłem sobie pozostać w górach, patrząc na zachodzące słońce. Dla takich chwil można poświęcić wiele.

Vranica ma nieco odmienną od większości bośniackich gór budowę geomorfologiczną, dzięki czemu nieco przypominają nasze Tatry Zachodnie. Długie grzbiety i szerokie połoniny. Najwyższy jest Nadkrstac 2110 m n.p.m. a duża część pasma utrzymuje się na poziomie 1700-1900 m n.p.m.

Góry Vranica świetnie nadają się do turystyki narciarskiej, choć pewnym problemem, jak zawsze zimą, będzie dojazd do wyżej położonych punktów startowych. Dobrym punktem jest na pewno, położony we wschodniej części, nad Fojnicą, ośrodek narciarski Brusnica.

Prowadzi do niego droga z miejscowości Bakovici, zimą utrzymywana i zazwyczaj przejezdna, ale dobre opony zimowe będą wymagane. Napęd 4×4 i łańcuchy też mogą się przydać.

Kiedy przyjrzymy się im bliżej, zauważymy że pokryte są rzeźbionymi ornamentami, motywami zwierząt oraz postaci ludzkich. Niektóre lepiej zachowane, inne słabo już widoczne (wapień jest skałą podatną na wymywanie przez wodę ).

Stećci, bo nazywają się te wytwory rąk ludzkich, to nic innego jak nekropolie liczące sobie setki lat. Większość z nich pochodzi z okresu między XIV a XVI wiekiem, ale najstarsze datowane są na okolice X wieku naszej ery.

Część historyków i archeologów łączy tradycję ustawiania kamiennych nagrobków pośrodku dzikich gór z mało znaną średniowieczną sektą chrześcijańską Bogomiłów, której wyznawcy zamieszkiwali tereny od dzisiejszej Bułgarii, przez Serbię po Bośnię i Chorwację. Bogomili nie zostawili po sobie żadnych zapisków, jedyne informacje o nich pochodzą z pism ich katolickich i prawosławnych przeciwników, a pierwsze wzmianki pochodzą z końca X wieku n.e. Prawdopodobnie bogomilizm wywodzi się ze starszych ruchów paulicjańskich i manichejskich, a więc odłamów chrześcijaństwa powstałych na terenach dzisiejszej Armenii i Azji Mniejszej w początkach naszej ery. Bogomili wierzyli w dualistyczny porządek otaczającego ich świata : wszystko co ziemskie, fizyczne i namacalne przypisywali złemu duchowi – Satanaelowi, zaś wszystko co duchowe – dobremu Bogu.

Dlatego sprzeciwiali się hierarchicznemu kościołowi, nie uznawali sakramentów poza chrztem. Żyli w izolowanych gminach praktykując ascezę. Nie jedli mięsa, nie pili wina, powstrzymywali się od małżeństw i kontaktów seksualnych, za to odmawiali modlitwę Ojcze Nasz po kilkanaście razy dziennie. Odrzucali Stary Testament, jako dzieło złego ducha, podobne jak ikony i symbol krzyża – jako symbol okrucieństwa ludzkiego.

Wpływy Bogomiłów odbiły się echem także w Europie Zachodniej, niektórzy badacze widzą wyraźny wpływ bogomilizmu na powstanie ruchu Katarów.

Treskavica jest pasmem położonym relatywnie blisko Sarajewa na południe od niego. Na zachodzie sąsiadują, przez dolinę rzeki Ljuta, z górami Vysocica, na południe za miastem Kalinovik wznosi się Zelonogora, na północny zachód zaś Bjelasnica. Najwyższym szczytem jest Mala Caba (2087m. n.p.m.) zwana też Đokin toranj lub
Pakliješ (w końcu to Bośnia, kraj 3 narodów). Spotkamy tu także 5 jezior: Veliko jezero, Crno jezero, Platno i Bijelo i moje ulubione Gvozno Jezero.

Treskavica ma opinię najbardziej zaminowanego pasma górskiego w Bośni i chyba jest w tym sporo prawdy. Nigdzie nie spotkałem tylu pozostałości w postaci szczątków granatów moździerzowych, również mapy zaminowania ( tu polecam aplikację BH Mine Suspected Areas BHMAC), pokazują dużo terenu potencjalnie niebezpiecznego. Zdecydowanie nie zaleca się schodzenia ze znakowanych i uczęszczanych szlaków.

Dobrym punktem startu jest Turovi, mała wioska nad kanionem Żeleźnicy (piękny wodospad), możemy ruszyć wprost z wioski, lub mając nieco bardziej terenowy samochód, wyjechać szutrową drogą wyżej. Droga jest używana przez duże pojazdy ze zrywką drzewa, trzeba to mieć na uwadze. Po drodze miniemy schronisko Runolist, a nad samym Velikim Jezerem także znajduje się mała chatka biwakowa.

Aby poznać południową część pasma z pięknym Jeziorem Gvozno i górującymi nad nim Velkim i Malym Treskavacem, musimy pojechać trochę dalej za Turowo, drogą na Kalinovik i za drogowskazem, na pięknym krasowym płaskowyżu, skręcić w szutrową drogę którą po kilkunastu kilometrach, mijając bogomilską nekropolię Stećci (więcej o Bogomiłach i Stećci) dojedziemy do chatki myśliwskiej. Tam należy rozpocząć wycieczkę pieszą.

Widoki ze szczytów Treskavicy są powalające. Najbliżej, na zachodzie piekna panorama Vysocicy, na północ od niej widzimy Bjelasnicę a w przeciwnym kierunku Maglić i przy dobrej widoczności, oddalony o 60 km Durmitor. W górach tych znajdziemy także 2 via ferraty : „Treskavica” ( pod drodze z Turovi nad Veliko Jezero) i sporo krótsza „Mala Orlica”.

Treskavica jest nieco zapomniana, ale może to i lepiej, tłumów tutaj nie spotkamy. Tylko spokój górskich jezior i rozległe widoki ponad księżycowym krajobrazem krasu.

Mowa o miejscowości Lukomir. Jest to typowa osada pasterska, malowniczo położona w rozległej dolinie, przy samej krawędzi nad ośmiuset metrowymi ścianami kanionu Rakitnicy. Złożona z kilkudziesięciu kamiennych domostw, meczetu, cmentarza i 2-3 knajp dla turystów.

Dojechać do Lukomiru można od drogi Sarajewo-Tusila, droga na początku asfaltowa, po chwili zamienia się w dość dobrej jakości drogę szutrową. Zimą droga ta jest nieutrzymywana, pokryta śniegiem, mieszkańcy przenoszą się wtedy do niżej położonych wiosek.

Lukomir, mimo iż jest tylko zwykłą osadą pasterską, jest popularnym celem wycieczek, szczególnie latem i w weekendy. Droga wiodąca do wsi, umożliwia rozpoczęcie wędrówki na któryś z okolicznych wierzchołków. Można też dostać się tutaj szlakiem prowadzącym nad kanionem Rakitnicy z wioski Umoljani

Położone godzinę jazdy na południowy zachód od Sarajewa, jest wraz z sąsiednią Bjelasnicą, popularnym celem wędrówek. Zimą, wejście w góry możliwe jest w zasadzie jedynie z miejscowości Tusila, dalsza droga prowadząca przez góry jest zazwyczaj zasypana śniegiem.

Tusila jest świetnym miejscem do rozpoczęcia wycieczki, znajduje się tu kilka obiektów noclegowych, w tym całoroczny Planiniarski Dom Vrela, gdzie można także zjeść. Tutaj także zaparkujemy samochód.

Bliskość stolicy, dobry dojazd i całoroczne schronisko w Tusili, powodują, że rejon szczytów Vito, Subar jest uczęszczany przez ludzi także zimą. Można tu spotkać lokalnych narciarzy a na Mokrych Stjenach nawet zimowych wspinaczy.

Zimą łagodne i trawiaste stoki, bywają niebezpieczne, czy to przez zagrożenie lawinowe, czy przez częsty w bałkańskich górach „żywy lód” pokrywający śnieg. Kompletne wyposażenie lawinowe, raki, czekan, harszle i ostre krawędzie nart – są niezbędne.

Wdzięcznym celem wycieczki czy to pieszej, czy narciarskiej jest Drstva i Subar. Idealne na krótkie zimowe dni.

Poniżej widok z Drstvy na Subara

Góry Bjelašnica wznoszą się na południowy wschód od Sarajewa – w zasadzie o rzut kamieniem. Stąd też, od strony stolicy na wschodnich stokach najwyższego szczytu (Bjelašnica 2067m n.p.m.) na potrzeby zimowych igrzysk olimpijskich w 1984 wybudowano ośrodek narciarstwa alpejskiego (prężnie działający do dziś) i biegowego

.

Bjelasnica rozciąga się pomiędzy Sarajewem a miastem Konjic, a od południa monumentalnym kanionem Rakitnicy graniczą z Vysocicą. Są dość łatwo dostępne latem i zimą, czy to z olimpijskiego ośrodka narciarskiego Babin Do, czy to z drogi prowadzącej do słynnej wioski Lukomir, czy z drogi prowadzącej do Tusili przez przełęcz Bjele Vode.

Pasmo ma charakter połoninny, ze względu na intensywny wypas owiec, powyżej 1500 m widzimy łagodne trawiaste zbocza, gdzieniegdzie poprzetykane łanami kosodrzewiny. Tylko północne stoki są bardziej zalesione i trudniej dostępne.

Ze szczytów Bjelasnicy rozpościerają się szerokie widoki na kilka sąsiednich pasm górskich : Treskavicę, Vysocicę, Prenji, Jahorina, Vranica, no i oczywiście Sarajewo.

Wyjazd na skitury w bośniackie pasmo Prenji, był zaplanowany w ostatniej chwili – typowy wyjazd na pogodę i kilka dni wolnego. Opłaciło się – zarówno pogoda dopisała, jak i góry okazały się łaskawe.

Leżące w południowej Bośni, pomiędzy Mostarem a Sarajewem pasmo gór Prenji, nieco na wyrost jest nazywane bośniackimi Himalajami. Jednak bez wątpienia, góry te w Bośni zajmują wyjątkowe miejsce. Długie doliny, wyraźna rzeźba polodowcowa, strzeliste szczyty – piękno krajobrazu wysokogórskiego w pełni.

Najwyższym szczytem jest Zelenaglava 2155 m. n.p.m. a 11 innych szczytów przekracza 2000m.Najlepsze punkty dostępu w te góry to od północy rejon miasta Konjic doliną rzeki Bijela oraz z Idbar’u doliną rzeki Bascica, oraz od północnego wschodu drogą zrywkową (dostępną dla nieco wyżej zawieszonych aut) od miejscowości Borca. Można także wejść w góry od południa, z kierunku Mostaru, od miejscowości Rujiste. Każdy z tych szlaków jest długi, od północy podejścia są strome, latem lepiej zabrać ze sobą namiot i wyposażenie biwakowe, zimą można oprzeć się o chatkę Jezerce (piec, wyposażenie, miejsce na kilkanaście osób) pod Terasem.

Niewątpliwie, Prenji są górami w których można, szczególnie zimą odnaleźć piękno, ciszę i samotność. Świetny cel zarówno wypraw skitourowych zimą, letnich wędrówek wśród wysokogórskich łąk, jak i dla ambitnego zimowego wspinania.

Zelenogora leży naprzeciwko najwyższego w Bośni Maglicia (2386m), na północny zachód od niego, oddzielona głęboką doliną rzeki Sutjeska. Razem z granicznym pasmem Maglicia, Zelenogora tworzy Park Narodowy Sutjeska, najstarszy w Bośni, utworzony w 1965 roku.

Od południa i zachodu granicę wyznacza Neretwa, zaś na północy pasmo opada do miejscowości Kalinovik i drogi łączącej Konjic i Foce.

Najwyższym szczytem jest Bregoc / Velika Lelija (2032 m), a kilkadziesiąt szczytów przekracza 1700 m. Góry zbudowane są z wapieni, stąd nie spotkamy tu wielu źródeł wody, co prawda znajdują się tu malownicze jeziora, w tym największe Stirinsko Jezero ( i 5 innych) ale zapas wody lepiej zabrać ze sobą.

Z wapiennymi skałami wiążą się również charakterystyczne formy, tworzone przez wody opadowe, wymywające powierzchnie skał (proces krasowienia).

Przez środek masywu prowadzi droga R-434 o szutrowej nawierzchni. Można się nią dostać do serca masywu, łatwiej i szybciej od północy, trudniej i dłużej od południa. Lepiej mieć pojazd o nico wyższym zawieszeniu, woda potrafi wymywać koleiny w drodze.

Zelenogora w lipcu, pokazała nam pełnię krótkiego górskiego lata – dywany rdestu, niezliczone storczyki i inne górskie kwiecie.

W pobliżu Stirinskiego Jezera, jak w wielu górach Bośni I Harcegowiny, znajdziemy średniowieczne nagrobki Stecci

Malowniczy szczyt Stog, wyrastający z morza zieleni, czyni krajobraz Zelenogory bajkowym. Na pewno będę chciał tu wrócić.