Kelimeny należące do rumuńskich Wewnętrznych Karpat Wschodnich, to góry pod wieloma względami niezwykłe. Głównie za sprawą wulkanizmu, jaki szalał tutaj 11-7 milionów lat temu. Są one częścią karpackiego pasa wulkanicznego, ciągnącego się od gór Wyhorlat na Słowacji, przez ukraińskie Zakarpacie aż po rumuńskie pasma Calimani-Ghurgiu-Harghita. Swoisty „karpacki pierścień ognia”.

Wulkaniczna geneza powstania tych gór ma swoje odzwierciedlenie w wyglądzie grzbietu głównego: najwyższy szczyt Pietros Kelimeński (2100m) znajduje się dziś na krawędzi ogromnej kaldery – przy odrobinie wyobraźni, wędrując zobaczymy z jednej strony urwisko ogromnego krateru, z drugiej łagodnie opadające stoki wulkanu. Strome, zacienione północno-wschodnie zbocza grzbietu głównego, mieściły także lodowce. Zniknęły wraz z końcem ostatniego zlodowacenia 12-10 tysięcy lat temu.

Innym następstwem wulkanicznej genezy gór Kelimeńskich jest występowanie złóż siarki rodzimej. Jej obecność potwierdzono już w połowie XIX wieku, ale dopiero w 1969 roku rozpoczęto wydobycie na skalę przemysłową. Rumuńskie władze założyły potężną kopalnie odkrywkową (opary siarki są trujące) na stokach góry Negoi Romanesc. W szczycie eksploatacji pracowało tutaj do 8 tysięcy osób. Ze względu na niską zawartość rudy siarki i słabą opłacalność – kopalnię ostatecznie zamknięto w 1997 roku. Dziś można ją zwiedzać, a droga do niej z miejscowości Gura Haitii jest sporym ułatwieniem w dostępie do centrum masywu Kelimenów. Oficjalnie zamknięta dla ruchu publicznego, ale jednak używana. Zresztą po kilku kilometrach na drodze tej natkniemy się na punkt poboru opłat za wstęp do parku narodowego.

Dobrą miejscowością startową jest wspomniana Gura Haitii. Znajdziemy tu kilka obiektów noclegowych a miejscowość wcześniej także sklepy i bankomat. Bezpośrednio z osady możemy także ruszyć na inny ciekawy szlak – w stronę 12 Apostołów. To grupa turni skalnych na bocznym grzbiecie gór Kelimeńskich. Skały to wulkaniczne andezyty, mało odporne na procesy erozyjne, dzięki czemu czas, wiatr, deszcz i mróz nadał im fantazyjne formy. Noszą nazwy Nefretete, Mikołaj, Sfinx. Przed wiekami skalny amfiteatr tworzący częsć skał 12 Apostołów (rum. Doisprezece Apostoli) był używany w celach obrzędowych. Po dziś dzień miejscowa ludność odbywa coroczną wycieczkę 29 czerwca, by uczcić pamięć ludzi zaklętych w kamienie.

Droga w stronę Apostołów wiedzie ścieżką dydaktyczną mówiącą o pasterstwie i budowie geologicznej tych gór. Wypas jest tutaj nadal prowadzony w sezonie wiosenno-letnim, a szlak wiedzie bezpośredniej bliskości szałasów, więc należy spodziewać się interwencji agresywnych psów pasterskich.

Kelimeny wywarły na mnie duże wrażenie. Jesienna pustka – w ciągu 2 dni nie spotkałem żadnego turysty, niezwykły krajobraz z rudo-brązową hałdą kopalni pośrodku kaldery wygasłego wulkanu i bezkresne widoki sięgające ośnieżonych gór Rodniańskich na północy. Piękna żółć „samorodków” siarki i para kruków kołująca nad samotnymi skałami.

Komovi, jak nazywa się to pasmo, to niewielki masyw w kształcie podkowy, położony w północno-wschodniej Czarnogórze, przy granicy z Albanią. Składa się w zasadzie z trzech szczytów przekraczających znacznie 2000 m i otaczających rozległą polodowcową dolinę. Na rozgrzewkę, czekając aż ustąpią poranne mgły, ruszyłem w stronę szczytu Kom Vasojevićki 2461 m. Nocleg znalazłem nieco ponad główna drogą Andrijevica – Kolasin, w prywatnym pensjonacie. Po tygodniu mieszkania na wyprawie w warunkach spartańskich, ciepły prysznic, łóżko i domowe jedzenie dobrze mi zrobiły.

Komovi są świetnie dostępne, samochodem dojechać można na wysokość ok 1750 m. Szlak jest niezbyt trudny, ale prowadzi stromym terenem – upadek może zakończyć się tragicznie. Po drodze otwierają się wspaniałe widoki na pozostałe dwa szczyty masywu. Droga w stronę najwyższego z trójcy, Kom Kučki 2487 m, wiedzie w górę doliny pieknie wyrzeźbionej przez lodowiec. Patrząc na nią z góry możemy dostrzec wyraźne ślady ostatniego etapu lodowego życia, czyli porośnięte kosodrzewiną, poprzeczne garby lodowca gruzowego.

Trawersując ogromne,strome piarżyska – wychodzimy na przełęcz Provuša, stąd w prawo w górę na grań szczytową Koma Kuckiego. Końcowy odcinek szlaku, w rejonie szczytu jest trudny, eksponowany i nieco niebezpieczny. Na pewno przyda się kask, kruszyzna jest wszechobecna, musimy też pokonać 2-3 prożki.

Widoki w pełni rekompensują trudy. Na horyzoncie w każdym z kierunków góry. Na południowym wschodzie moje ukochane Góry Przeklęte, na zachodzie Moracka Planina, Maganik i Sinjajevina, w oddali widać nawet Durmitor.

Schodzę do samochodu, podziwiając kilkusetletnie okazy sosny rumelijskiej. W góry Komovi na pewno wrócę, pozostały mi odwiedziny ostatnie z trójki Koma Ljevorečkiego. Wspaniałe góry, jedne z piękniejszych jakie widziałem, a jednocześnie obszarowo tak małe. Czarnogórska perła.

Jaskinia Ozierna (ukr.Ozerna peczera) to jedna z ogromnych jaskiń gipsowych ukraińskiego Podola, jej łączna długość poznanych korytarzy liczy około 160 km, a zaledwie kilka kilometrów obok znajduje się słynna Jaskinia Optymistyczna która przy długości korytarzy ok 240 km jest największym systemem jaskiniowym Eurazji i najdłuższą jaskinią gipsową świata.

Otwór jaskini znany był miejscowej ludności jeszcze przed II Wojną Światową, a w czasie wojny dawała schronienie przed niemieckimi prześladowcami. Regularna eksploracja i badanie jaskini ruszyły w roku 1961, za sprawą speleologów z Tarnopola. Na ich zaproszenie przyjechaliśmy na 2 dniową eksplorację, by pomóc w kartowaniu i zapoznać się z jaskinią.

Warunki w jaskini są zaskakująco przyjemne, dla grotołaza przywykłego do przenikliwego zimna panującego w tatrzańskim, czy alpejskim krasie wysokogórskim. Tu panuje stała temperatura 9-10 C, wilgotność jest umiarkowana a błota niewiele. Jaskinia ma w zasadzie rozwinięcie zupełnie poziome, znajdujemy się 20-40 m pod powierzchnią ziemi, w warstwie gipsu, nad którym znajduje się wąska warstwa wapienia.

Brak większych ciasnot i trudności technicznych (cała jaskinia jest „bez-sprzętowa”) sprawia że na obozy eksploracyjne, w jakim braliśmy udział, zjeżdża się po kilkadziesiąt osób w wieku od lat 10 wzwyż. Na szczęście partie przy-otworowe obfitują w mnogość przygotowanych miejsc biwakowych, są przygotowane stoły, platformy do spania itp.

Po podziale ekipy, ja oraz Marcinów dwóch, poszliśmy na dalszy biwak, do którego dotarcie zajęło nam ok 2 godzin, w tym godzinę nieco wytężającego meandra.

Szczególnie dalsze partie jaskini, obfitują w kryształy gipsu wszelakich barw, kształtów i rozmiarów. Peregrynując po gipsowym labiryncie, odwiedziliśmy trzy sale z jeziorkami o krystalicznie czystej wodzie.

Jaskinia ma charakter prawdziwego labiryntu, korytarze często krzyżują się pod kątem prostym, więc bez lokalnego przewodnika, trudno byłoby wrócić do otworu. Według słów ukraińskich kolegów, akcja poszukiwania zagubionego grotołaza na jednym z „przodków” trwała 64 godziny.

Cieszę się, że mogłem uczestniczyć w tej wyprawie, trzeba przyznać że jaskinie gipsowe są odmienne od znanego nam doskonale krasu wapiennego. Kolejne doświadczenie, kolejna wiedza, kolejne wspomnienia.

Słoneczny ale mroźny lutowy dzień. Parkuję samochód na przełęczy Prislop nad Borsą. Niezwykle ważna przełęcz położona na wysokości 1416 m. umożliwia wygodne dotarcie w góry Rodniańskie na południu, w góry Marmaroskie na północ, ale także oddzielająca historyczne krainy Maramuresz na zachodzie od południowej Bukowiny na wschodzie. W styczniu 1915 roku, wśród śniegu i mrozu, przechodzili tędy polscy Legioniści, by zetrzeć się z carskim wojskiem w dolinie Złotej Bystrzycy i finalnie wypchnąć Rosjan z Bukowiny.

Dziś działa tu popularny wyciąg narciarski, stoi monastyr i kilka obiektów noclegowo-gastronomicznych. Góry Rodniańskie, zwane czasem Alpami Rodniańskimi, ze względu na swoją wybitność w otaczającym krajobrazie – uznawane są za najwyższe pasmo wschodnich Karpat wewnętrznych. Droga przebiegająca przez przełęcz znacząco ułatwia rozpoczęcie wycieczki. Wkrótce świerkowy las ustępuje otwartej przestrzeni a nad otoczeniem dominuje mój dzisiejszy cel : Varful Gargalau 2159 m n.p.m

Droga moja wiedzie przez zasypaną śniegiem halę Stiol, gdzie w wiacie urządzam krótki postój na coś ciepłego i kontemplację ciszy i spokoju zimowego krajobrazu.

Śniegu jest dość, ale warunki lawinowe zmuszają do rozważnego doboru trasy. Jest sporo nawianych depozytów pod graniami i grzbietami, a wykonany przekrój ujawnia wyraźną warstwę lodu pod świeższymi warstwami. W wielu pasmach górskich Rumunii panuje tego dnia 3 stopień zagrożenia lawinowego. Mijam świeże i sporych rozmiarów lawinisko.

Poniżej przełęczy Sua Gargalau znajduje się drewniany, otwarty schron, w którym pomieści się do 10 os.

Na grani głównej gór Rodniańskich, największym artystą jest wiatr: rzeźbi swoje zastrugi informując mnie skąd przywiał i gdzie odłożył poduchy nawianego śniegu, gotowe urwać się gdy na nie wjadę.

Szczyt Gargalau. Wspaniała panorama prawie całych gór Rodniańskich, Marmaroszy, pasm ukraińskich Karpat Wschodnich, gór Suchard i innych. Piękny dzień, choć wiatr nie pozwala na dłuższy postój.

Góry zapraszają do dalszej wędrówki, ja jednak wyszukuje ciekawą linię zjazdu i wracam na przełęcz Przysłop, kończąc zjazdem stokiem narciarskim.

Odwiedzając w listopadzie góry Treskavica (skądinąd do dziś najbardziej zaminowane pasmo BiH), patrzyłem na potężne leje krasowe, a nawet odnalazłem jeden otwór, znajdujący się 10 m od szlaku.

Postanowiłem że tak dalej być nie może i trzeba temat w końcu ruszyć. Zacząłem od kwerendy informacji jakie znaleźć można w internecie. Okazało się że owszem działają tutaj Włosi, ale rzadko, w wywierzyskach nurkowali też Francuzi, Chorwaci działają czasem w zachodniej części kraju. Tyle. Jednak udało mi się znaleźć kontakt do lokalnego grotołaza z Sarajewa, napisałem krótką wiadomość i oto pod koniec grudnia, w ciężkim opadzie śniegu zmierzaliśmy razem do jaskini Cavljak, znajdującej się na jednej z gór otaczających wianuszkiem Sarajewo.

Otwór jaskini znajduje się na wysokości 1200 m, w rozpadlinie na zboczu, ok 25m od drogi. Nieopodal znajduje się „schronisko”, serwujące świetną kawę po bośniacku.

Jaskinia jest znana od dawna, jak udało nam się ustalić, już w latach 80 XX wieku była eksplorowana przez Serbów z Belgradu (podobnie jak wiele innych jaskiń byłej Jugosławii, które dziś są „reeksplorowane” bo wiedza o nich i plany zaginęły w pożodze dziejowej). Obita, choć standard obicia jest typowy – brak bezpiecznych dojść do zjazdów, pordzewiałe łańcuszki zamiast plakietek. Nie istniał też plan ani szkic techniczny, stąd nie wiadomo było jakie i ile lin zabrać.

Podczas pierwszej wizyty, doszliśmy na krawędź 40 metrowej studni, właściwie sali o 30-40 metrowej średnicy, oraz zwiedziliśmy górne partie jaskini. Wiadomym dla mnie było, że muszę tu wrócić, zjechać „do dna” i stworzyć plan, przekrój, szkic.

3 tygodnie później, zaopatrzony w 300 m lin z klubowego magazynu, Distox, wiertarkę i kotwy, zameldowałem się znów pod otworem. W ciągu 2 dni, rozdzielonych wycieczkami narciarskimi w górach centralnej Bośni, doszliśmy do syfonu kończącego znane partie jaskini, na -243m. Poprawiliśmy też obicie, czyniąc je nieco bardziej cywilizowanym, oraz skartowaliśmy ciąg główny.

Jaskinia nadal zachęca do odwiedzin, ponieważ do eksploracji pozostały 3-4 ciągi na górnych piętrach jaskini, a jeden z ciągów bocznych- meander przechodzący w studnię – nie puścił ze względu na dużą ilość lejącej się nią wody, może latem warto tam zajrzeć. Wszystkie te boczne odnogi trzeba też będzie skartować i dołączyć do już istniejącego planu.

Jest tam co robić na kolejne 2-3 dni. Jaskinia w górnej części ma raczej myty charakter, płynie w niej trochę wody, szata naciekowa jest, może nie spektakularna, ale jest. Jest też spore zawalisko w jednej z sal. Poza interesującą pracą w jaskini, być może głównym pożytkiem z tych wyjazdów było nawiązanie znajomości i współpracy ze środowiskiem bośniackich grotołazów i służbą ratownictwa górskiego z Sarajewa.

Jest pomysł na kolejne wyjazdy, w tym do najgłębszej jaskini Bośni (- 653 m Nevidna Voda) oraz na typową eksplorację w górach Vysocica i Treskavica. Zapewne jesienią.

Położone w centralnej Bośni, bezpośrednio nad miastem Travnik, które samo w sobie warte jest odwiedzin ze względu na XV wieczną twierdzę górująca nad miastem i piękny meczet Sulejmaniego, zwany „Kolorowym Meczetem” – drugi taki znajdziemy dopiero w macedońskim Tetowie.

Góry, choć obrywają się stromymi skałami od strony miasta, mają charakter raczej łagodnych wzniesień i wzgórz. Najwyższym jest Paljenik o wysokości 1933m na którego wierzchołku posadowiona jest wieża przekaźnikowa. Nie znajdziemy więc tutaj zbyt wielu emocjonujących zjazdów, ale do spokojnego pokonywania górskich przestrzeni na nartach nadaje się świetnie.

Podczas mojej wizyty, śniegu nie było dużo. Było wystarczająco, żeby wykonać przyjemną kilkunasto-kilometrową turę z wejściem na Paljenik i Vlaską Gromilę. Pogoda dopisała, dzięki inwersji, doliny i miasto Trawnik ukryte były pod chmurami, gdy ja cieszyłem się promieniami słońca.

Nazwa Vlasić, pochodzi od Wlachów, czyli Wołochów. Do dziś tereny te są wykorzystywane pastersko w letniej porze roku. Produkuje się tutaj słynny Travnicki ser owczy.

Dobry dojazd, nawet zimą dzięki działającemu w Babanovac ośrodkowi sportów zimowych- z Travnika wjeżdżamy pod górę przez Ovcarevo.

Bliskość samochodu, bezpieczne, łagodne zbocza i piękna pogoda- sprawiły, że pozwoliłem sobie pozostać w górach, patrząc na zachodzące słońce. Dla takich chwil można poświęcić wiele.

Retezat bardzo wcześnie, bo już w 1935 r, jako pierwszy w Rumunii, objęty został ochroną w formie parku narodowego, chroniącego siedliska wysokogórskie. Sama nazwa bierze się od wierzchołka szczytu Retezat, który w języku rumuńskim oznacza „ścięty” i taki w rzeczywistości jest. Legenda mówi o walce olbrzymów w tych górach, podczas której szczyt Retezatu został ścięty mieczem.

Aby dostać się do wnętrza gór, musimy kierować się na Devę, później Hunedoarę (warto zobaczyć zamek Macieja Korwina). Następnie Hateg i jeśli chcemy wybrać się w część północną pasma to albo parking na końcu drogi do Carnic, albo ośrodek narciarski Rausor.

Chcąc odwiedzić południową część pasma, jedziemy drogą do zbiornika zaporowego Gura Apelor i dalej, drogą gruntową w stronę Poiana Pelegi. Znajduje się tam spory plac, gdzie można zostawić samochód (lub w nim spać). Z uwagi na obecność wielu niedźwiedzi w tych okolicach, zadbajmy, by nie zostawiać w samochodzie niczego co mogło by je zachęcić do włamania.

Droga na najwyższą w tych górach Peleagę (2509 m.) z Poiana Peleagi, wiedzie przez malownicze jezioro Bucura (rum. „radość”) przy którym znajduje się schron i dyżurka Salvamontu. W miarę czasu, sił i pogody możemy zaplanować pętlę przez Papusę, lub kolejną „radość” czyli szczyt Bucura I .

Droga na szczyt Retezat, po północnej stronie grani głównej, z Carnic, prowadzi nas przez schronisko Cabana Pietrele, coraz wyżej przez świerkowe lasy, piętro kosodrzewiny, aż po owiane górskim wiatrem granitowe gołoborza na grzbiecie Retezatu.

Jeśli miałbym do czegoś porównać krajobraz i charakter Retezatu, to chyba najbliżej mu będzie do słowackich Tatr Zachodnich. Odwiedzając to pasmo pod koniec września, w ciągu 2 dni spotkałem tylko dwoje turystów. Niskie chmury pędzone lodowatym wiatrem potęgowały poczucie osamotnienia. Zimna krystaliczna woda w górskich strumieniach oczyszczała ciało i duszę a suche, złociste trawy zapowiadały nadejście tego co nieuchronne – zimy.

U stóp wschodnich, ostro ściętych zboczy Bucegi, wzdłuż ważnej drogi łączącej Bukareszt z Braszowem ulokowały się kurorty Busteni i Sinaia. Z Busteni możemy wyjechać do wnętrza gór kolejką linową – polecam, robi wrażenie gdy w kilka chwil pokonujemy 1100 m przewyższenia podziwiając pionowe urwiska Caraiman, zaś kilka kilometrów za Sinaia zaczyna się droga zwana Transbucegi – prowadząca serpentynami do wnętrza gór – dużej doliny Lalomita, tam się skierowałem tym razem.

Jak w całej Rumuni, należy pamiętać o obecności niedźwiedzi. W górach Bucegi, ze względu na dużą ilość turystów, są one mocno zsynantropizowane, co oznacza że nie boją się ludzi. W lipcu 2024 doszło do ataku, w wyniku którego śmierć poniosła jedna osoba.

Zaczynając spod stacji ratowników Salvamont Bucegi wyruszyłem szlakiem w górę doliny. Piękna październikowa pogoda i górska jesień w pełni: mozaika odcieni zółci i czerwieni.

Piękna w swym kształcie skała zamykająca dolinę – Macetul Tucesc, czyli Turecki Meczet. Góry Bucegi mają ciekawą budowę geomorfologiczną, na krystalicznym trzonie zalegają warstwy skał osadowych, wapieni ale także zlepieńców i grysu objawiających się w będących ikoną tych gór skałach Babele czy słynnym Sfinxie.

Droga prowadzi mnie na szczyt najwyższego w tych górach Omu 2505 m n.p.m. i do małego schroniska przytulonego do skał na wierzchołku.

Piękne widoki na wielką dolinę Gaura i górującą nad nią Scarę.

Dalsza droga prowadzi mnie w stronę Cabany Babele i słynnych skał zlepieńcowych. Byłem tu już kilka lat wcześniej i o ile widok Sfinxa na żywo wart jest zachodu, o tyle całe schronisko i otoczenie robi nieco odpychające wrażenie.

Po zejściu do doliny, warto zjechać kawałek w bok i odwiedzić udostępnioną jaskinię Lalomitei (można płacić kartą), zwłaszcza jej dalsze partie mogą się podobać – duże sale pełne stalaktytów i stalagmitów.

Marmarosze, od wieków wyznaczają granicę. Jeszcze w okresie międzywojennym XX wieku na szczycie Stoha schodziły się granice II Rzeczpospolitej, Czechosłowacji i Królestwa Rumunii. Dziś przebiega tędy granica Unii Europejskiej. W związku z toczącą się wojną – patrole rumuńskiej Straży Granicznej w dolinach są częste. Także i ja zostałem sprawdzony.

W słoneczny lutowy dzień, postanowiłem odwiedzić starego znajomego,
Faracul (1961 m n.p.m.), najwyższy szczyt całego masywu. Nie byłem na nim od 15 lat. Łagodne zimy dotykają także Karpaty Wschodnie, stąd początek wycieczki niestety z nartami na plecach.

Wyżej, poprzez malownicze polany, latem użytkowane pod wypas owiec i dziewicze zimową ciszą karpackie lasy, droga moja prowadziła do stóp mojego imiennika Mihailecula.

Wkrótce otworzyły się piękne widoki na masyw Popa Iwana Marmaroskiego.

Pomiędzy Mihaileculem a Faraculem leży niewielkie jezioro Vinderel. Dawno temu rozbiliśmy tu namiot. Dziś jezioro spało przykryte pierzyną białego puchu. Ostatnie podejście wyprowadza na zaskakująco płaski szczyt Faracula.

Wspaniała panorama sięgająca od ukraińskich Bieszczad Wschodnich przez masyw Pietrosa, o rzut kamieniem Czarnohorę z Howerlą i „Białym Słoniem” , po Góry Rodniańskie i Pietrosa Rodniańskiego.

Pogoda jest piękna, mróz trzyma, śnieg doskonały do jazdy. 5 cm puchu na twardym. Jedna z najprzyjemniejszych wycieczek narciarskich.

Nazwa Korab jest słowiańskiego pochodzenia i odnosi się do imienia boga mórz, wyznawanego przez lokalne plemiona przed ich chrystianizacją. W rejon najwyższego szczytu możemy dostać się z macedońskiej strony, znad jeziora Mawrowo, przez Mawrowi Anovi, Trnice, Nichpur do strażnicy granicznej Strezimir, gdzie zostawiamy samochód. Końcowy odcinek drogi jest w złym stanie. Aby wejść na Golem Korab nie są już potrzebne zezwolenia. Inną możliwością jest wejście od albańskiej strony z miejscowości Radmire.

Na szlaku nie ma sensownych źródeł wody, a jeśli są, to nie warto z nich korzystać ze względu na możliwe zanieczyszczenie – w górach prowadzona jest gospodarka pasterska. Co sprowadza na nas ryzyko spotkania z psami pasterskimi, lokalnej wyjątkowo agresywnej i niebezpiecznej rasy Sarplaniniac. Na te psy należy naprawdę uważać i lepiej nie poruszać się w pojedynkę i nie zbliżać do stad.

Szlak na szczyt jest dość dobrze wydeptaną ścieżką, a po drodze podziwiać będziemy mogli rozległe panoramy otaczających nas gór, oraz cuda natury w postaci Terra Rossa – zabarwionej na intensywnie czerwony kolor ziemi (powstałej ze zerodowanych skał wapiennych z dużą domieszką związków żelaza)

Tu widok na dolinę prowadzącą w stronę Wodospadu Korab. Szlak najpierw prowadzi tuż ponad lasem, później schodzi w dolinę.

Sam wierzchołek wieńczy wątpliwej urody triangul. Za to widoki wynagradzają trud wędrówki: Sharr Planina na północnym wschodzie, góry Bistra na południu, Saluńska Glava daleko na wschodzie i albańskie pasma na zachodzie i północy. Droga od Strezimiru na szczyt powinna zająć ok 4-5 godziny, a wracać będziemy tą samą trasą.