Jaskinia Ozierna (ukr.Ozerna peczera) to jedna z ogromnych jaskiń gipsowych ukraińskiego Podola, jej łączna długość poznanych korytarzy liczy około 160 km, a zaledwie kilka kilometrów obok znajduje się słynna Jaskinia Optymistyczna która przy długości korytarzy ok 240 km jest największym systemem jaskiniowym Eurazji i najdłuższą jaskinią gipsową świata.

Otwór jaskini znany był miejscowej ludności jeszcze przed II Wojną Światową, a w czasie wojny dawała schronienie przed niemieckimi prześladowcami. Regularna eksploracja i badanie jaskini ruszyły w roku 1961, za sprawą speleologów z Tarnopola. Na ich zaproszenie przyjechaliśmy na 2 dniową eksplorację, by pomóc w kartowaniu i zapoznać się z jaskinią.

Warunki w jaskini są zaskakująco przyjemne, dla grotołaza przywykłego do przenikliwego zimna panującego w tatrzańskim, czy alpejskim krasie wysokogórskim. Tu panuje stała temperatura 9-10 C, wilgotność jest umiarkowana a błota niewiele. Jaskinia ma w zasadzie rozwinięcie zupełnie poziome, znajdujemy się 20-40 m pod powierzchnią ziemi, w warstwie gipsu, nad którym znajduje się wąska warstwa wapienia.

Brak większych ciasnot i trudności technicznych (cała jaskinia jest „bez-sprzętowa”) sprawia że na obozy eksploracyjne, w jakim braliśmy udział, zjeżdża się po kilkadziesiąt osób w wieku od lat 10 wzwyż. Na szczęście partie przy-otworowe obfitują w mnogość przygotowanych miejsc biwakowych, są przygotowane stoły, platformy do spania itp.

Po podziale ekipy, ja oraz Marcinów dwóch, poszliśmy na dalszy biwak, do którego dotarcie zajęło nam ok 2 godzin, w tym godzinę nieco wytężającego meandra.

Szczególnie dalsze partie jaskini, obfitują w kryształy gipsu wszelakich barw, kształtów i rozmiarów. Peregrynując po gipsowym labiryncie, odwiedziliśmy trzy sale z jeziorkami o krystalicznie czystej wodzie.

Jaskinia ma charakter prawdziwego labiryntu, korytarze często krzyżują się pod kątem prostym, więc bez lokalnego przewodnika, trudno byłoby wrócić do otworu. Według słów ukraińskich kolegów, akcja poszukiwania zagubionego grotołaza na jednym z „przodków” trwała 64 godziny.

Cieszę się, że mogłem uczestniczyć w tej wyprawie, trzeba przyznać że jaskinie gipsowe są odmienne od znanego nam doskonale krasu wapiennego. Kolejne doświadczenie, kolejna wiedza, kolejne wspomnienia.

Odwiedzając w listopadzie góry Treskavica (skądinąd do dziś najbardziej zaminowane pasmo BiH), patrzyłem na potężne leje krasowe, a nawet odnalazłem jeden otwór, znajdujący się 10 m od szlaku.

Postanowiłem że tak dalej być nie może i trzeba temat w końcu ruszyć. Zacząłem od kwerendy informacji jakie znaleźć można w internecie. Okazało się że owszem działają tutaj Włosi, ale rzadko, w wywierzyskach nurkowali też Francuzi, Chorwaci działają czasem w zachodniej części kraju. Tyle. Jednak udało mi się znaleźć kontakt do lokalnego grotołaza z Sarajewa, napisałem krótką wiadomość i oto pod koniec grudnia, w ciężkim opadzie śniegu zmierzaliśmy razem do jaskini Cavljak, znajdującej się na jednej z gór otaczających wianuszkiem Sarajewo.

Otwór jaskini znajduje się na wysokości 1200 m, w rozpadlinie na zboczu, ok 25m od drogi. Nieopodal znajduje się „schronisko”, serwujące świetną kawę po bośniacku.

Jaskinia jest znana od dawna, jak udało nam się ustalić, już w latach 80 XX wieku była eksplorowana przez Serbów z Belgradu (podobnie jak wiele innych jaskiń byłej Jugosławii, które dziś są „reeksplorowane” bo wiedza o nich i plany zaginęły w pożodze dziejowej). Obita, choć standard obicia jest typowy – brak bezpiecznych dojść do zjazdów, pordzewiałe łańcuszki zamiast plakietek. Nie istniał też plan ani szkic techniczny, stąd nie wiadomo było jakie i ile lin zabrać.

Podczas pierwszej wizyty, doszliśmy na krawędź 40 metrowej studni, właściwie sali o 30-40 metrowej średnicy, oraz zwiedziliśmy górne partie jaskini. Wiadomym dla mnie było, że muszę tu wrócić, zjechać „do dna” i stworzyć plan, przekrój, szkic.

3 tygodnie później, zaopatrzony w 300 m lin z klubowego magazynu, Distox, wiertarkę i kotwy, zameldowałem się znów pod otworem. W ciągu 2 dni, rozdzielonych wycieczkami narciarskimi w górach centralnej Bośni, doszliśmy do syfonu kończącego znane partie jaskini, na -243m. Poprawiliśmy też obicie, czyniąc je nieco bardziej cywilizowanym, oraz skartowaliśmy ciąg główny.

Jaskinia nadal zachęca do odwiedzin, ponieważ do eksploracji pozostały 3-4 ciągi na górnych piętrach jaskini, a jeden z ciągów bocznych- meander przechodzący w studnię – nie puścił ze względu na dużą ilość lejącej się nią wody, może latem warto tam zajrzeć. Wszystkie te boczne odnogi trzeba też będzie skartować i dołączyć do już istniejącego planu.

Jest tam co robić na kolejne 2-3 dni. Jaskinia w górnej części ma raczej myty charakter, płynie w niej trochę wody, szata naciekowa jest, może nie spektakularna, ale jest. Jest też spore zawalisko w jednej z sal. Poza interesującą pracą w jaskini, być może głównym pożytkiem z tych wyjazdów było nawiązanie znajomości i współpracy ze środowiskiem bośniackich grotołazów i służbą ratownictwa górskiego z Sarajewa.

Jest pomysł na kolejne wyjazdy, w tym do najgłębszej jaskini Bośni (- 653 m Nevidna Voda) oraz na typową eksplorację w górach Vysocica i Treskavica. Zapewne jesienią.

Położone w centralnej Bośni, bezpośrednio nad miastem Travnik, które samo w sobie warte jest odwiedzin ze względu na XV wieczną twierdzę górująca nad miastem i piękny meczet Sulejmaniego, zwany „Kolorowym Meczetem” – drugi taki znajdziemy dopiero w macedońskim Tetowie.

Góry, choć obrywają się stromymi skałami od strony miasta, mają charakter raczej łagodnych wzniesień i wzgórz. Najwyższym jest Paljenik o wysokości 1933m na którego wierzchołku posadowiona jest wieża przekaźnikowa. Nie znajdziemy więc tutaj zbyt wielu emocjonujących zjazdów, ale do spokojnego pokonywania górskich przestrzeni na nartach nadaje się świetnie.

Podczas mojej wizyty, śniegu nie było dużo. Było wystarczająco, żeby wykonać przyjemną kilkunasto-kilometrową turę z wejściem na Paljenik i Vlaską Gromilę. Pogoda dopisała, dzięki inwersji, doliny i miasto Trawnik ukryte były pod chmurami, gdy ja cieszyłem się promieniami słońca.

Nazwa Vlasić, pochodzi od Wlachów, czyli Wołochów. Do dziś tereny te są wykorzystywane pastersko w letniej porze roku. Produkuje się tutaj słynny Travnicki ser owczy.

Dobry dojazd, nawet zimą dzięki działającemu w Babanovac ośrodkowi sportów zimowych- z Travnika wjeżdżamy pod górę przez Ovcarevo.

Bliskość samochodu, bezpieczne, łagodne zbocza i piękna pogoda- sprawiły, że pozwoliłem sobie pozostać w górach, patrząc na zachodzące słońce. Dla takich chwil można poświęcić wiele.

Marmarosze, od wieków wyznaczają granicę. Jeszcze w okresie międzywojennym XX wieku na szczycie Stoha schodziły się granice II Rzeczpospolitej, Czechosłowacji i Królestwa Rumunii. Dziś przebiega tędy granica Unii Europejskiej. W związku z toczącą się wojną – patrole rumuńskiej Straży Granicznej w dolinach są częste. Także i ja zostałem sprawdzony.

W słoneczny lutowy dzień, postanowiłem odwiedzić starego znajomego,
Faracul (1961 m n.p.m.), najwyższy szczyt całego masywu. Nie byłem na nim od 15 lat. Łagodne zimy dotykają także Karpaty Wschodnie, stąd początek wycieczki niestety z nartami na plecach.

Wyżej, poprzez malownicze polany, latem użytkowane pod wypas owiec i dziewicze zimową ciszą karpackie lasy, droga moja prowadziła do stóp mojego imiennika Mihailecula.

Wkrótce otworzyły się piękne widoki na masyw Popa Iwana Marmaroskiego.

Pomiędzy Mihaileculem a Faraculem leży niewielkie jezioro Vinderel. Dawno temu rozbiliśmy tu namiot. Dziś jezioro spało przykryte pierzyną białego puchu. Ostatnie podejście wyprowadza na zaskakująco płaski szczyt Faracula.

Wspaniała panorama sięgająca od ukraińskich Bieszczad Wschodnich przez masyw Pietrosa, o rzut kamieniem Czarnohorę z Howerlą i „Białym Słoniem” , po Góry Rodniańskie i Pietrosa Rodniańskiego.

Pogoda jest piękna, mróz trzyma, śnieg doskonały do jazdy. 5 cm puchu na twardym. Jedna z najprzyjemniejszych wycieczek narciarskich.

Na północy od gór Bistra wznosi się pasmo gór Korab, na zachodzie Desat a na południu Stogowo.

Najwyższym szczytem jest Medenica o wysokości 2163 m. Góry są łatwo dostępne dzięki asfaltowej drodze łączącej Mawrowo z Galichnikiem i doliną Radiki. Jest tu także sieć dróg gruntowych . W maju była ona już przejezdna, dzięki czemu rozpoczęliśmy naszą wycieczkę stosunkowo wysoko.

Piękna pogoda i stabilne wiosenne śniegi pozwoliły bardzo udanie zakończyć sezon skiturowy zjazdem z Medenicy przez północno-wschodnią ścianę, a następnie przejść na nieodległy Manastirište (Манастириште – klasztor) i ciekawymi graniami i łagodnymi zboczami powrócić do samochodu.

Po drodze spotkaliśmy, nie jedyny zresztą raz w Macedonii, ślady władcy tych gór – niedźwiedzia. Musiał być to sporych rozmiarów samiec. Nie chciałbym go spotkać z bliska.

Vranica ma nieco odmienną od większości bośniackich gór budowę geomorfologiczną, dzięki czemu nieco przypominają nasze Tatry Zachodnie. Długie grzbiety i szerokie połoniny. Najwyższy jest Nadkrstac 2110 m n.p.m. a duża część pasma utrzymuje się na poziomie 1700-1900 m n.p.m.

Góry Vranica świetnie nadają się do turystyki narciarskiej, choć pewnym problemem, jak zawsze zimą, będzie dojazd do wyżej położonych punktów startowych. Dobrym punktem jest na pewno, położony we wschodniej części, nad Fojnicą, ośrodek narciarski Brusnica.

Prowadzi do niego droga z miejscowości Bakovici, zimą utrzymywana i zazwyczaj przejezdna, ale dobre opony zimowe będą wymagane. Napęd 4×4 i łańcuchy też mogą się przydać.

Piatra Craiului, choć same w sobie nie duże, są niezwykle spektakularne. Wędrówka przepaścistą granią, z rozległymi widokami na sąsiednie pasma ( w tym także Fogarasze), chwilami także momenty wspinaczkowe, monumentalny wąwóz Cheile Zărneştilor, bogata flora wapiennych gór – sprawiają, że wielu Rumunów uważa te góry za najpiękniejsze w ich kraju.

Góry te, sprawny turysta, możne zwiedzić trasą w formie pętli zaczynając u wylotu wąwozu Zărneştilor, przez schronisko Cabana Curmătura, na grań i przez najwyższy szczyt La Om (2238m n.p.m.) schodząc przez Poiana cu Totem do wąwozu Zarnesti. Nie polecam przejścia przez wąwóz Cheile Pisicii, szlak jest trudny, pełen powalonych drzew- łatwo o kontuzję.

W górach mamy kilka możliwości noclegu, piękne schronisko Curmătura, chatka Refugiul Grind pod szczytem La Om, typowo rumuńska „kopuła” na samej grani na szczycie Ascutit. lub kolejna kopuła Refugiul Diana po północno-zachodniej stronie pasma.

Pasmo jest wyjątkowo piękne, oferuje wspaniałe widoki, ale nie należy go lekceważyć- w złej pogodzie, zdecydowanie nie należy się wybierać powyżej lasu, szczytowa grań choć w dobrych warunkach łatwa, w złej pogodzie może być śmiertelnie niebezpieczna.

Kiedy przyjrzymy się im bliżej, zauważymy że pokryte są rzeźbionymi ornamentami, motywami zwierząt oraz postaci ludzkich. Niektóre lepiej zachowane, inne słabo już widoczne (wapień jest skałą podatną na wymywanie przez wodę ).

Stećci, bo nazywają się te wytwory rąk ludzkich, to nic innego jak nekropolie liczące sobie setki lat. Większość z nich pochodzi z okresu między XIV a XVI wiekiem, ale najstarsze datowane są na okolice X wieku naszej ery.

Część historyków i archeologów łączy tradycję ustawiania kamiennych nagrobków pośrodku dzikich gór z mało znaną średniowieczną sektą chrześcijańską Bogomiłów, której wyznawcy zamieszkiwali tereny od dzisiejszej Bułgarii, przez Serbię po Bośnię i Chorwację. Bogomili nie zostawili po sobie żadnych zapisków, jedyne informacje o nich pochodzą z pism ich katolickich i prawosławnych przeciwników, a pierwsze wzmianki pochodzą z końca X wieku n.e. Prawdopodobnie bogomilizm wywodzi się ze starszych ruchów paulicjańskich i manichejskich, a więc odłamów chrześcijaństwa powstałych na terenach dzisiejszej Armenii i Azji Mniejszej w początkach naszej ery. Bogomili wierzyli w dualistyczny porządek otaczającego ich świata : wszystko co ziemskie, fizyczne i namacalne przypisywali złemu duchowi – Satanaelowi, zaś wszystko co duchowe – dobremu Bogu.

Dlatego sprzeciwiali się hierarchicznemu kościołowi, nie uznawali sakramentów poza chrztem. Żyli w izolowanych gminach praktykując ascezę. Nie jedli mięsa, nie pili wina, powstrzymywali się od małżeństw i kontaktów seksualnych, za to odmawiali modlitwę Ojcze Nasz po kilkanaście razy dziennie. Odrzucali Stary Testament, jako dzieło złego ducha, podobne jak ikony i symbol krzyża – jako symbol okrucieństwa ludzkiego.

Wpływy Bogomiłów odbiły się echem także w Europie Zachodniej, niektórzy badacze widzą wyraźny wpływ bogomilizmu na powstanie ruchu Katarów.

Treskavica jest pasmem położonym relatywnie blisko Sarajewa na południe od niego. Na zachodzie sąsiadują, przez dolinę rzeki Ljuta, z górami Vysocica, na południe za miastem Kalinovik wznosi się Zelonogora, na północny zachód zaś Bjelasnica. Najwyższym szczytem jest Mala Caba (2087m. n.p.m.) zwana też Đokin toranj lub
Pakliješ (w końcu to Bośnia, kraj 3 narodów). Spotkamy tu także 5 jezior: Veliko jezero, Crno jezero, Platno i Bijelo i moje ulubione Gvozno Jezero.

Treskavica ma opinię najbardziej zaminowanego pasma górskiego w Bośni i chyba jest w tym sporo prawdy. Nigdzie nie spotkałem tylu pozostałości w postaci szczątków granatów moździerzowych, również mapy zaminowania ( tu polecam aplikację BH Mine Suspected Areas BHMAC), pokazują dużo terenu potencjalnie niebezpiecznego. Zdecydowanie nie zaleca się schodzenia ze znakowanych i uczęszczanych szlaków.

Dobrym punktem startu jest Turovi, mała wioska nad kanionem Żeleźnicy (piękny wodospad), możemy ruszyć wprost z wioski, lub mając nieco bardziej terenowy samochód, wyjechać szutrową drogą wyżej. Droga jest używana przez duże pojazdy ze zrywką drzewa, trzeba to mieć na uwadze. Po drodze miniemy schronisko Runolist, a nad samym Velikim Jezerem także znajduje się mała chatka biwakowa.

Aby poznać południową część pasma z pięknym Jeziorem Gvozno i górującymi nad nim Velkim i Malym Treskavacem, musimy pojechać trochę dalej za Turowo, drogą na Kalinovik i za drogowskazem, na pięknym krasowym płaskowyżu, skręcić w szutrową drogę którą po kilkunastu kilometrach, mijając bogomilską nekropolię Stećci (więcej o Bogomiłach i Stećci) dojedziemy do chatki myśliwskiej. Tam należy rozpocząć wycieczkę pieszą.

Widoki ze szczytów Treskavicy są powalające. Najbliżej, na zachodzie piekna panorama Vysocicy, na północ od niej widzimy Bjelasnicę a w przeciwnym kierunku Maglić i przy dobrej widoczności, oddalony o 60 km Durmitor. W górach tych znajdziemy także 2 via ferraty : „Treskavica” ( pod drodze z Turovi nad Veliko Jezero) i sporo krótsza „Mala Orlica”.

Treskavica jest nieco zapomniana, ale może to i lepiej, tłumów tutaj nie spotkamy. Tylko spokój górskich jezior i rozległe widoki ponad księżycowym krajobrazem krasu.

Mowa o miejscowości Lukomir. Jest to typowa osada pasterska, malowniczo położona w rozległej dolinie, przy samej krawędzi nad ośmiuset metrowymi ścianami kanionu Rakitnicy. Złożona z kilkudziesięciu kamiennych domostw, meczetu, cmentarza i 2-3 knajp dla turystów.

Dojechać do Lukomiru można od drogi Sarajewo-Tusila, droga na początku asfaltowa, po chwili zamienia się w dość dobrej jakości drogę szutrową. Zimą droga ta jest nieutrzymywana, pokryta śniegiem, mieszkańcy przenoszą się wtedy do niżej położonych wiosek.

Lukomir, mimo iż jest tylko zwykłą osadą pasterską, jest popularnym celem wycieczek, szczególnie latem i w weekendy. Droga wiodąca do wsi, umożliwia rozpoczęcie wędrówki na któryś z okolicznych wierzchołków. Można też dostać się tutaj szlakiem prowadzącym nad kanionem Rakitnicy z wioski Umoljani